ನವದೆಹಲಿ: ಆಯುರ್ವೇದ ಮತ್ತು ಯೋಗ ವಿಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಕಾರ, ನಮ್ಮ ದೇಹವು ಕೇವಲ ಮಾಂಸಖಂಡಗಳಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ ‘ಪ್ರಾಣ ಶಕ್ತಿ’ಯಿಂದ ನಡೆಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಈ ಜೀವನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಆಯುರ್ವೇದವು 10 ರೀತಿಯ ‘ವಾಯು’ಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿದೆ. ನಮ್ಮ ಉಸಿರಾಟ, ಜೀರ್ಣಕ್ರಿಯೆ, ರಕ್ತ ಸಂಚಲನ ಮತ್ತು ಕಣ್ಣು ಮಿಟುಕಿಸುವಿಕೆಯಂತಹ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಯ ಹಿಂದೆ ಈ ಪ್ರಾಣ ವಾಯುಗಳ ಶಕ್ತಿಯಿದೆ.
ಈ 10 ವಾಯುಗಳನ್ನು 5 ಮುಖ್ಯ ಪ್ರಾಣಗಳು ಮತ್ತು 5 ಉಪ-ಪ್ರಾಣಗಳು ಎಂದು ಎರಡು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳ ಸಮತೋಲನವು ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಅತ್ಯಂತ ಅವಶ್ಯಕ.
1. ಪಂಚಪ್ರಾಣಗಳು: ದೇಹದ ಮೂಲಭೂತ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಸಾರಥಿ
ಮೊರಾರ್ಜಿ ದೇಸಾಯಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಯೋಗ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಈ ಐದು ಪ್ರಾಣಗಳು ದೇಹದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಗಾಂಗಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತವೆ:
ಪ್ರಾಣ ವಾಯು: ಇದು ಎದೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಉಸಿರಾಟ, ಹೃದಯ ಮತ್ತು ಶ್ವಾಸಕೋಶದ ಕಾರ್ಯವೈಖರಿಯನ್ನು ಇದು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
ಅಪಾನ ವಾಯು: ಇದು ಸೊಂಟದ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ದೇಹದಿಂದ ಕಸ ಅಥವಾ ಮಲ-ಮೂತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊರಹಾಕಲು ಇದು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ.
ಸಮಾನ ವಾಯು: ಹೊಟ್ಟೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ (ನಾಭಿ) ಇರುವ ಇದು, ಆಹಾರವನ್ನು ಜೀರ್ಣಿಸಿ ಪೋಷಕಾಂಶಗಳನ್ನು ದೇಹಕ್ಕೆ ತಲುಪಿಸುತ್ತದೆ.
ಉದಾನ ವಾಯು: ಗಂಟಲಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಇದು ಮಾತನಾಡುವುದು, ನುಂಗುವುದು ಮತ್ತು ದೇಹದ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಮೇಲ್ಮುಖವಾಗಿ ಚಲಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.
ವ್ಯಾನ ವಾಯು: ಇದು ಇಡೀ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಹರಡಿರುತ್ತದೆ. ರಕ್ತ ಪರಿಚಲನೆ ಮತ್ತು ದೇಹದ ಒಟ್ಟಾರೆ ಚಲನವಲನಕ್ಕೆ ಇದು ಕಾರಣ.
2. ಉಪ-ಪ್ರಾಣಗಳು: ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ನಿಯಂತ್ರಕ
ಮುಖ್ಯ ಪ್ರಾಣಗಳ ಜೊತೆಗೆ, ದೇಹದ ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ವಿಶೇಷ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಈ ಐದು ಉಪ-ಪ್ರಾಣಗಳು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತವೆ:
ನಾಗ: ತೇಗು ಬರುವಂತೆ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ದೇಹದ ಚಲನೆಗೆ ನೆರವಾಗುವುದು ಇದರ ಕೆಲಸ.
ಕೂರ್ಮ: ಕಣ್ಣು ಮಿಟುಕಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಸ್ನಾಯುಗಳ ಸಂಕುಚನ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಇದು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ.
ಕೃಕರ: ಹಸಿವು, ಬಾಯಾರಿಕೆ, ಸೀನು ಮತ್ತು ಕೆಮ್ಮಿನ ಸಂಕೇತಗಳನ್ನು ಇದು ನೀಡುತ್ತದೆ.
ದೇವದತ್ತ: ಆಕಳಿಕೆ (ಜಂಬೂಲ) ಬರುವಂತೆ ಮಾಡುವುದು ಇದರ ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯ.
ಧನಂಜಯ: ಇದು ಇಡೀ ದೇಹದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುತ್ತದೆ. ವಿಶೇಷವೆಂದರೆ, ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಮರಣದ ನಂತರವೂ ಇದು ಕೆಲಕಾಲ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಉಳಿದು, ದೇಹವು ಬೇಗನೆ ಕೊಳೆಯದಂತೆ ತಡೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಸಮತೋಲನ ಕಾಪಾಡುವುದು ಹೇಗೆ?
ಈ ಪ್ರಾಣ ವಾಯುಗಳಲ್ಲಿ ಏರುಪೇರಾದರೆ ಗ್ಯಾಸ್ಟ್ರಿಕ್, ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ, ಆಯಾಸ ಮತ್ತು ಮಾನಸಿಕ ಅಶಾಂತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ಸಮತೋಲನದಲ್ಲಿಡಲು ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ, ಯೋಗಾಸನ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನ ಉತ್ತಮ ಮಾರ್ಗಗಳಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ಶಾರೀರಿಕ ಮತ್ತು ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ವೃದ್ಧಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು.
