ಆಯುರ್ವೇದದ ಪ್ರಕಾರ ಜೀವನವು ದೇಹ (ಶರೀರ), (ಇಂದ್ರಿಯ) ಸಂವೇದನಾ ಮತ್ತು ಮೋಟಾರು ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು (ಸತ್ವ) ಮತ್ತು ಆತ್ಮ (ಆತ್ಮ) ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಪರಸ್ಪರ ಅವಲಂಬಿತ ಘಟಕಗಳ ಸಂಯೋಜನೆಯಾಗಿದೆ. ಆಹಾರ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ ಮತ್ತು ನಿದ್ರೆ ಜೀವನದ ಮೂರು ಸ್ತಂಭಗಳು!
ಆಯುರ್ವೇದವು ಮನಸ್ಸಿನ ಮೂರು ಗುಣಗಳನ್ನು (ದೋಷಗಳು) ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ ,ಸತ್ವ (ಸಮತೋಲನ), ರಜಸ್ (ಅಹಂಕಾರ) ಮತ್ತು ತಮ (ಉದಾಸೀನತೆ) ಎಂದು ಹೆಸರಿಸುತ್ತದೆ. ಆಯುರ್ವೇದವು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿನ ‘ತಮಸ್’ ಅಥವಾ ‘ರಜಸ್’ಗಳ ಅಸಮತೋಲನದ ಕಾರಣದಿಂದ ಮಾನಸಿಕ ಕಾಯಿಲೆಗಳ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ, ಹೀಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳು (reactive tendencies )ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕೆಡಿಸುತ್ತವೆ (vitiates mind) ಮತ್ತು ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಅಸಮತೋಲನಕ್ಕೆ (mental imbalance) ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ, ಇದು ಮಾನಸಿಕ ಅಡಚಣೆಗಳಿಗೆ(psychological Disturbances) ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.
ಆದ್ದರಿಂದ ರಜಸ್ ಮತ್ತು ತಮಸ್ ‘ಮನಸ್ಸಿನ ದೋಷಗಳು’ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ನಕಾರಾತ್ಮಕ ಭಾವನೆಗಳು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಶೇಖರಗೊಳ್ಳುವ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ವಿಷಯಗಳಾಗಿವೆ. ನಿಗದಿತ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಅವುಗಳನ್ನು ದೇಹದಿಂದ ಹೊರಹಾಕದಿದ್ದರೆ, ಅವು ಆತಂಕ(Anxiety), ನರರೋಗ(neurosis), ಖಿನ್ನತೆ(Depression), ನಿದ್ರಾಹೀನತೆ (Insomnia)ಮುಂತಾದ ವಿವಿಧ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಮಾನಸಿಕ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಬಹುದು. ಇದನ್ನು ಇನ್ನೂ ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಿದರೆ, ಅದು ಉನ್ಮಾದ ಮುಂತಾದ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಗಳು; ಹಿಸ್ಟೀರಿಯಾ, ಅಪಸ್ಮಾರ (Epilepsy) ಮುಂತಾದ ಅವಿವೇಕದ ಮತ್ತು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ಥಿತಿಗಳಾಗಿ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಮನೋವ್ಯಾಧಿಯನ್ನು ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಅನುಕೂಲಕ್ಕಾಗಿ, ಮಾನಸಿಕಾ ವ್ಯಾಧಿಯನ್ನು, ಕೇವಲ ಮಾನಸಿಕ ಮತ್ತು ಉಭಯಾತ್ಮಕ ಎಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಬಹುದು. ಕೇವಲ ಮಾನಸಿಕ ವ್ಯಾಧಿಗಳು ಮಾನಸಿಕ ವಿಕಾರ ಅಥವಾ ವೇಗ(ಕಾಮ,ಕ್ರೋಧ etc) . ಉಭಯಾತ್ಮಕ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಮಾನಸ ದೋಷಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ.
ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯದ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳು
ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯದ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯಲ್ಲಿ , ಆಯುರ್ವೇದವು ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯದ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಸಹ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ .!
* ಉತ್ತಮ ಸಮತೋಲನ ಮತ್ತು ಆಹ್ಲಾದಕರ ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ಥಿತಿ.
* ಹರ್ಷಚಿತ್ತದಿಂದ ಮತ್ತು ದಯೆಯಿಂದ ಇರುವುದು.
* ಸರಿಯಾದ ಮತ್ತು ತೃಪ್ತಿಕರ ನಿದ್ರೆ .
* ಸ್ಥಿರ ಮತ್ತು ಸಮತೋಲಿತ ಮಾನಸಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳು
* ಸಂವೇದನಾ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳ ಆಹ್ಲಾದಕರ ಮತ್ತು ಸಕ್ರಿಯ ಸ್ಥಿತಿ
* ಧಾರಣೀಯ ವೇಗದ ಮೇಲಿನ ನಿಯಂತ್ರಣ -(ಕಾಮ(ಕಾಮ), ಕ್ರೋಧ(ಕೋಪ), ಭಯ(ಭಯ), ಈರ್ಶ್ಯ(ದ್ವೇಷ), ಶೋಕ(ದುಃಖ), ಲೋಭ(ದುರಾಸೆ) ಮತ್ತು ಮೋಹ(ಮೋಹ)
* ಪ್ರತಿಕೂಲ ಘಟನೆಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ವಿಷಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುವ (ಅಂಡರ್ಸ್ಟ್ಯಾಂಡಿಂಗ್)ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಅತಿಯಾಗಿ ಪೀಡಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ತಪ್ಪು ತಿಳುವಳಿಕೆ(wrong understanding)ಅಥವಾ ತೀರ್ಪುಗಳಲ್ಲಿ ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸುವ ಬುದ್ಧಿಶಕ್ತಿಯ ಅನುಚಿತ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಗ್ರಹಿಸಿದ ಅನಾರೋಗ್ಯಕರ (ಅತಿಯಾದ/ಕೊರತೆಯ/ವಿಕೃತ) ಪ್ರಚೋದನೆಯು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಹಿತಕರ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ, ಅದು ಮನಸ್ಸಿನ ಸಾತ್ವಿಕ ಗುಣದಲ್ಲಿ ಅಡಚಣೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ರಾಜಸಿಕ ಅಥವಾ ತಾಮಸಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಮಾನಸಿಕ ಮತ್ತು ಶಾರೀರಿಕ ರೋಗಕ್ಕೆ ಗುರಿಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
—> ಸ್ವಸ್ಥ ಮನ (ಆರೋಗ್ಯಕರ ಮಾನಸಿಕ ಸ್ಥಿತಿ)
ಪ್ರಸನ್ನ ಆತ್ಮೇಂದ್ರಿಯ (ಸಂವೇದನಾ ಅಂಗಗಳ ಸರಿಯಾದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ಆತ್ಮ) ಜೊತೆಗೆ ಸಮ ದೋಷ (ದೋಷದ ಸಮತೋಲಿತ ಸ್ಥಿತಿ), ಸಮ ಅಗ್ನಿ (ಸರಿಯಾದ ಚಯಾಪಚಯ), ಸಾಮ ಧಾತು ( ಅನುಪಾತದ ದೇಹದ ಅಂಗಗಳು ಮತ್ತು ಅಂಗಾಂಶಗಳು) ಮತ್ತು ಸಮ ಕ್ರಿಯಾ (ಸರಿಯಾದ ಶರೀರಶಾಸ್ತ್ರ) ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಆರೋಗ್ಯಕರಮನಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿದೆ.
ಇದರ ಉತ್ತಮ ನಿರ್ವಹಣೆ ಜೀವನದ ಮೊದಲ ಆದ್ಯತೆ ಆಗಬೇಕಾಗಿದೆ.ಆದ್ದರಿಂದ ಆರೋಗ್ಯಕರ ಆಹಾರ, ಯೋಗ, ನಿದ್ರೆ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ ಮುಂತಾದ ಉತ್ತಮ ಅಭ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ರೂಢಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿಗಾಗಿ ಡಾ .ಅನಿಲಕುಮಾರ ಶೆಟ್ಟಿ ವೈ, BAMS, MD, ಆಯುರ್ವೇದ ತಜ್ಞ ವೈದ್ಯ, ಸುಶ್ರುತ ಆಯುರ್ವೇದ ಕ್ಲಿನಿಕ್ ತಿಪಟೂರು, ಮೊ:8073234223ಗೆ ಕರೆ ಮಾಡಿ ಪಡೆಯಬಹುದಾಗಿದೆ.
