UPSC ನಾಗರಿಕ ಸೇವಾ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಮುಖ್ಯ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಸಿದ್ಧತೆಗಾಗಿ ಸ್ಥಿರ (Static) ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕ (Dynamic) ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇದು ನಿಮ್ಮ ಉತ್ತರ ಬರವಣಿಗೆಯ ಕೌಶಲವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ 1: ಸರೋವರಗಳ ಕಣ್ಮರೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುವ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಚರ್ಚಿಸಿ ಮತ್ತು ನಗರ ಪರಿಸರ ವಿಜ್ಞಾನ, ಜೀವನೋಪಾಯ ಮತ್ತು ಜಲ ಭದ್ರತೆಯ ಮೇಲೆ ಅವು ಬೀರುವ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ.
ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ ಸುಮಾರು 117 ಮಿಲಿಯನ್ ಸರೋವರಗಳು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲ್ಮೈಯ ಶೇ. 4 ರಷ್ಟು ಭಾಗವನ್ನು ಆವರಿಸಿವೆ. ಇವು ವಿಶ್ವದ ಮೇಲ್ಮೈ ಸಿಹಿನೀರಿನ ಶೇ. 90 ರಷ್ಟು ಭಾಗವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಮಾನವನ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪದಿಂದಾಗಿ ಇವು ವೇಗವಾಗಿ ಕಣ್ಮರೆಯಾಗುತ್ತಿವೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದಲ್ಲಿ 1967 ರಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗಿದ್ದ 697 ಸರೋವರಗಳಲ್ಲಿ 518 ಸರೋವರಗಳು ಈಗಾಗಲೇ ಕಣ್ಮರೆಯಾಗಿವೆ ಅಥವಾ ಕುಗ್ಗಿವೆ ಎಂದು ಸಂಸದೀಯ ಲೆಕ್ಕಪರಿಶೋಧಕರ (CAG) ವರದಿ ತಿಳಿಸಿದೆ.
ಸರೋವರಗಳ ಕಣ್ಮರೆಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣಗಳು:
- ಮಾಲಿನ್ಯ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಜ್ಯ ವಿಲೇವಾರಿ: ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯ ಕೊರತೆಯಿಂದಾಗಿ ಸರೋವರಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಜ್ಯ ಸುರಿಯುವ ತಾಣಗಳನ್ನಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಬೆಳ್ಳಂದೂರು ಸರೋವರ ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರಮುಖ ಉದಾಹರಣೆ.
- ಯೂಟ್ರೋಫಿಕೇಶನ್ (Eutrophication): ಚರಂಡಿ ನೀರು ಮತ್ತು ರಸಗೊಬ್ಬರ ಮಿಶ್ರಿತ ಕೃಷಿ ನೀರು ಸರೋವರ ಸೇರುವುದರಿಂದ ಪೋಷಕಾಂಶಗಳ ಪ್ರಮಾಣ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪಾಚಿಗಳು (Algal bloom) ವಿಪರೀತವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಆಮ್ಲಜನಕ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿ ಜಲಚರಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. ಹೈದರಾಬಾದ್ನ ಹುಸೇನ್ ಸಾಗರ್ ಮತ್ತು ಶ್ರೀನಗರದ ದಾಲ್ ಸರೋವರಗಳು ಈ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿವೆ.
- ಅತಿಕ್ರಮಣ: ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ನಗರೀಕರಣ ಮತ್ತು ಭೂಮಿಯ ಬೆಲೆಯಿಂದಾಗಿ ಸರೋವರಗಳನ್ನು ಭೂದಿನದ ಆಸ್ತಿಯನ್ನಾಗಿ (Real Estate) ಪರಿಗಣಿಸಿ ಅತಿಕ್ರಮಣ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ.
- ಅಕ್ರಮ ಗಣಿಗಾರಿಕೆ: ಮರಳು ಮತ್ತು ಜಲ್ಲಿಕಲ್ಲುಗಳಿಗಾಗಿ ಸರೋವರದ ತಳಭಾಗವನ್ನು ಅಗೆಯುವುದು ಸರೋವರಗಳ ನಾಶಕ್ಕೆ ದಾರಿಯಾಗಿದೆ. (ಉದಾ: ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಬಾಲಸಮಂದ್ ಸರೋವರ).
- ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು: ಮೂರ್ತಿ ವಿಸರ್ಜನೆಯಂತಹ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ನೀರಿನ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸುತ್ತಿವೆ.
ಪರಿಣಾಮಗಳು:
- ಜಲ ಭದ್ರತೆ: ಸರೋವರಗಳು ಅಂತರ್ಜಲ ಮರುಪೂರಣದ ಪ್ರಮುಖ ಮೂಲಗಳಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳ ನಾಶದಿಂದ ಕುಡಿಯುವ ನೀರು ಮತ್ತು ಕೃಷಿಗೆ ತೊಂದರೆಯಾಗುತ್ತದೆ.
- ಪ್ರವಾಹ ನಿಯಂತ್ರಣ: ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಸರೋವರಗಳು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಬಫರ್ಗಳಂತೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ನೀರನ್ನು ಹಿಡಿದಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಹ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
- ಜೀವವೈವಿಧ್ಯ: ಸರೋವರಗಳು ಅನೇಕ ಪಕ್ಷಿ ಮತ್ತು ಜಲಚರಗಳಿಗೆ ಆವಾಸಸ್ಥಾನವಾಗಿವೆ. ಒಡಿಶಾದ ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರವು ವಲಸೆ ಹಕ್ಕಿಗಳಿಗೆ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ತಾಣವಾಗಿದೆ.
- ಜೀವನೋಪಾಯ: ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರುವ ಜನರ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಮೇಲೆ ಇದು ತೀವ್ರ ಹೊಡೆತ ನೀಡುತ್ತದೆ.
ಸರ್ಕಾರವು 2001 ರಲ್ಲಿ ‘ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರೋವರ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ’ (NLCP) ವನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿದೆ. ಮಾಲಿನ್ಯ ನಿಯಂತ್ರಣ ಕಾನೂನುಗಳ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಿನ ಜಾರಿ ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯದ ಸಹಭಾಗಿತ್ವದಿಂದ ಮಾತ್ರ ನಮ್ಮ ಸರೋವರಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯ.
ಪ್ರಶ್ನೆ 2: 1857 ರ ದಂಗೆಯು ಕೇವಲ ಸೈನಿಕ ದಂಗೆಯಾಗಿ ಉಳಿಯದೆ, ಭಾರತೀಯ ಸಮಾಜದ ವಿವಿಧ ವರ್ಗಗಳ ಸಾಮೂಹಿಕ ಅಸಮಾಧಾನವನ್ನು ಹೇಗೆ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ಚರ್ಚಿಸಿ.
ಮೇ 10, 1857 ರಂದು ಮೀರತ್ನಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ ಈ ದಂಗೆಯನ್ನು ‘ಸಿಪಾಯಿ ದಂಗೆ’ ಅಥವಾ ‘ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ನೇರ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ನಾಂದಿ ಹಾಡಿತು.
ದಂಗೆಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಾಮೂಹಿಕ ಅಸಮಾಧಾನ:
- ಸೈನಿಕ ಕಾರಣಗಳು: ಎನ್ಫೀಲ್ಡ್ ರೈಫಲ್ನ ಕಾತೂಸುಗಳಿಗೆ ಹಸು ಮತ್ತು ಹಂದಿಯ ಕೊಬ್ಬನ್ನು ಸವರಲಾಗಿದೆ ಎಂಬ ವದಂತಿ ಹಿಂದೂ ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಂ ಸೈನಿಕರ ಧಾರ್ಮಿಕ ಭಾವನೆಗೆ ಧಕ್ಕೆ ತಂದಿತು. ಮಂಗಲ್ ಪಾಂಡೆಯ ಪ್ರತಿರೋಧ ಇದರ ಸಂಕೇತವಾಗಿತ್ತು.
- ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಕಾರಣಗಳು: 1856 ರಲ್ಲಿ ಅವಧ್ (Awadh) ಪ್ರಾಂತ್ಯವನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷರು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದು ಸೈನಿಕರು ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರಲ್ಲಿ ಆಕ್ರೋಶ ಮೂಡಿಸಿತು. ಅನೇಕ ಸೈನಿಕರು ಅವಧ್ನ ರೈತ ಕುಟುಂಬಗಳಿಂದ ಬಂದವರಾಗಿದ್ದರು. ಬ್ರಿಟಿಷರ ಭೂಕಂದಾಯ ನೀತಿಗಳು ರೈತರನ್ನು ಮತ್ತು ತಾಲ್ಲೂಕುದಾರರನ್ನು ಬೀದಿಪಾಲು ಮಾಡಿದ್ದವು.
- ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಆತಂಕ: ಬ್ರಿಟಿಷರು ಭಾರತೀಯ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಮತಾಂತರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಭೀತಿ ಜನರಲ್ಲಿ ಮನೆಮಾಡಿತ್ತು.
- ವಿವಿಧ ವರ್ಗಗಳ ಸಹಭಾಗಿತ್ವ: ಈ ದಂಗೆಯು ಕೇವಲ ಸೈನಿಕರಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ, ಪದಚ್ಯುತಗೊಂಡ ರಾಜರು (ಉದಾ: ನಾನಾ ಸಾಹೇಬ್, ಝಾನ್ಸಿ ಲಕ್ಷ್ಮೀಬಾಯಿ), ಜಮೀನ್ದಾರರು, ರೈತರು ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಇದು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ವಿರುದ್ಧದ ಮೊದಲ ದೊಡ್ಡ ಸಾಮೂಹಿಕ ಸವಾಲಾಗಿತ್ತು.
1857 ರ ದಂಗೆಯು ಭಾರತೀಯರಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಬೆಳೆಸುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿತು. ಇದರ ನಂತರ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಂಸತ್ತು 1858 ರ ಕಾಯಿದೆಯನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿ ಆಡಳಿತವನ್ನು ತನ್ನ ಕೈಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ರಾಜರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ‘ರಾಣಿಯ ಘೋಷಣೆ’ಯ ಮೂಲಕ ಭರವಸೆ ನೀಡಿತು.
